W prawie kanonicznym małżeństwo sakramentalne podlega ścisłym regułom formalnym, które zapewniają jego ważność i godziwość. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na nadzwyczajną formę zawarcia związku, która możliwa jest w wyjątkowych sytuacjach. Na czym dokładnie ona polega i w jakich przypadkach można z niej skorzystać?
Forma zwyczajna jako podstawowy sposób zawarcia małżeństwa
Zwykle małżeństwo kanoniczne zawiera się w obecności upoważnionego świadka urzędowego, takiego jak proboszcz lub inny kapłan z delegacją, dwóch świadków zwykłych oraz w odpowiednim miejscu, zazwyczaj w parafii jednej ze stron. Jest to tzw. forma zwyczajna, która wynika z kan. 1108 Kodeksu Prawa Kanonicznego (KPK), w myśl którego wymagane jest zewnętrzne wyrażenie zgody małżeńskiej.
Zgodnie z kan. 1117 KPK określoną wyżej formę należy zachować, jeżeli przynajmniej jedna ze stron zawierających małżeństwo została ochrzczona w Kościele katolickim lub została do niego przyjęta, z zastrzeżeniem przepisów kan. 1127 § 2. Chodzi tutaj o sytuację, w której występują poważne trudności, które nie pozwalają na zastosowanie formy kanonicznej. Wówczas ordynariusz miejsca strony katolickiej (najczęściej biskup diecezjalny) ma prawo dyspensować od zachowania formy zwyczajnej w poszczególnych przypadkach, jednakże po zasięgnięciu opinii ordynariusza miejsca, w którym małżeństwo ma być zawierane, z zachowaniem – do ważności – jakiejś publicznej formy zawierania małżeństwa.
Kiedy stosuje się formę nadzwyczajną?
Forma nadzwyczajna znajduje zastosowanie, gdy osoba kompetentna do asystowania – czyli świadek urzędowy – jest nieosiągalna lub dotarcie do niej wiąże się z poważną niedogodnością. W kan. 1116 § 1 KPK sprecyzowano, że wówczas małżeństwo można ważnie i godziwie zawrzeć wobec samych świadków zwykłych, których obecność wystarcza do wyrażenia zgody przez narzeczonych, w niebezpieczeństwie śmierci, a także poza niebezpieczeństwem śmierci, jeżeli roztropnie przewiduje się, że taki stan rzeczy utrzyma się przez miesiąc. Przykładowe sytuacje to odległe rejony bez dostępu do duchownego, choroba kapłana czy nagłe przeszkody, jak klęski żywiołowe lub konflikty zbrojne, gdzie standardowa procedura staje się realnie niemożliwa.
Wymagania formalne w nadzwyczajnej formie
Jak już wspomniałem, w przypadku formy nadzwyczajnej nie potrzeba duchownego jako świadka urzędowego – wystarczy dwóch świadków zwykłych, którzy muszą być obecni i zdolni do potwierdzenia faktu zawarcia małżeństwa. Strony wyrażają zgodę małżeńską ustnie, jasno i bezpośrednio, bez dodatkowych rytuałów, zachowując przy tym istotę sakramentu. Jeśli w pobliżu jest inny kapłan lub diakon, powinien on towarzyszyć świadkom, choć jego obecność nie jest warunkiem ważności.
Bywają sytuacje nieprzewidziane, w których narzeczeni mimo wszystko chcą zawrzeć małżeństwo. Kościół przewidział tego typu przypadki i tym samym ustanowił odpowiednie przepisy dotyczące nadzwyczajnej formy zawarcia związku małżeńskiego. W praktyce można z nich skorzystać zazwyczaj w niebezpieczeństwie śmierci lub braku dostępu do kapłana.