Alimenty na rodzica to szczególny rodzaj obowiązku alimentacyjnego, który dotyczy dorosłych dzieci i ich rodziców. Pojawia się on zwykle dopiero wtedy, gdy rodzic sam nie jest w stanie się utrzymać. Warto wiedzieć, że nie jest to „automatyczna danina” na rzecz rodzica, ale świadczenie obwarowane szeregiem warunków, które sąd zawsze ocenia indywidualnie.
Informacje podstawowe
Alimenty na rodzica to świadczenie pieniężne (czasem także spełniane w naturze, np. opłacanie rachunków czy leków), które dorosłe dziecko może zostać zobowiązane płacić na rzecz matki lub ojca znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej. Podstawą jest ogólny obowiązek alimentacyjny krewnych w linii prostej (art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – KRiO). Obejmuje on nie tylko rodziców względem dzieci, ale także dzieci względem rodziców.
Z prawnego punktu widzenia alimenty na rodzica mają zapewnić mu podstawowe środki utrzymania, gdy nie jest w stanie zdobyć ich samodzielnie z wykonywanej przez siebie pracy, świadczeń publicznych czy własnego majątku. Nie chodzi więc o wyrównanie poziomu życia z dzieckiem, ale o zabezpieczenie minimum egzystencji rodzica.
Kiedy dziecko musi płacić alimenty na rodzica?
Samo pokrewieństwo nie wystarczy do zasądzenia alimentów. Konieczne jest bowiem spełnienie przesłanek określony w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Po stronie rodzica muszą bowiem wystąpić dwie podstawowe okoliczności. Pierwszą jest stan niedostatku, z kolei drugą brak możliwości samodzielnego zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb.
Niedostatek oznacza, że rodzic nie jest w stanie pokryć swoich podstawowych, usprawiedliwionych kosztów życia, takich jak wyżywienie, mieszkanie, leki, podstawowe ubranie czy minimalne koszty leczenia. Nie chodzi tutaj o poprawę standardu życia, ale o zapewnienie minimum, dzięki któremu rodzic nie popadnie w skrajną biedę.
Sąd bada, czy stan ten nie wynika z przyczyn zawinionych przez rodzica, a także czy nie ma on realnych możliwości poprawy sytuacji, np. poprzez wykorzystanie swojego majątku, podjęcie pracy odpowiadającej wiekowi i stanowi zdrowia czy skorzystanie ze świadczeń społecznych. Jednocześnie sąd analizuje sytuację finansową dziecka. Musi ono bowiem mieć możliwość świadczenia alimentów bez narażania na niedostatek siebie i swojej najbliższej rodziny.
Wysokość alimentów jest każdorazowo ustalana indywidualnie przez sąd, z uwzględnieniem wskazanych powyżej czynników. W praktyce sąd nie ogranicza się wyłącznie do faktycznie osiąganych dochodów, ale bierze pod uwagę także to, ile dziecko mogłoby zarabiać, gdyby w pełni wykorzystywało swoje kwalifikacje i możliwości.
Kolejność zobowiązanych i podział ciężaru
Jeżeli rodzic ma więcej niż jedno dorosłe dziecko, obowiązek alimentacyjny co do zasady obciąża wszystkie dzieci, stosownie do ich możliwości. Oznacza to, że sąd może rozłożyć ciężar alimentów pomiędzy rodzeństwo, uwzględniając, które z dzieci zarabia więcej, które ma własną rodzinę na utrzymaniu, a które znajduje się w trudniejszej sytuacji.
Ustawodawca przewidział również, że zstępni (dzieci) są zobowiązani do alimentacji przed wstępnymi (dziadkami) i rodzeństwem. Dopiero gdy dzieci nie są w stanie zaspokoić potrzeb rodzica, sąd może sięgnąć do kolejnych krewnych, np. rodzeństwa osoby uprawnionej.
Czy dziecko zawsze musi płacić?
Mimo że obowiązek alimentacyjny wobec rodziców wynika z ustawy, nie ma on charakteru absolutnego. Są sytuacje, w których dziecko może się skutecznie bronić przed zasądzeniem alimentów albo domagać się ich oddalenia lub obniżenia.
Po pierwsze, gdy świadczenie wiązałoby się z nadmiernym uszczerbkiem po stronie dziecka, czyli w praktyce prowadziło do pogorszenia jego sytuacji życiowej poniżej rozsądnego minimum. Po drugie, istotne znaczenie mogą mieć względy natury etycznej, np. rażące zaniedbywanie obowiązków rodzicielskich w przeszłości, przemoc wobec dziecka czy całkowite porzucenie rodziny przez rodzica, który teraz żąda alimentów.
Jak się dochodzi alimentów od dziecka?
Rodzic, który domaga się alimentów, składa pozew do sądu rejonowego właściwego ze względu na swoje miejsce zamieszkania lub miejsce zamieszkania dziecka (art. 32 Kodeksu postępowania cywilnego). W pozwie powinien wskazać żądaną kwotę i uzasadnić ją, opisując swoją sytuację życiową – stan zdrowia, wysokość świadczeń (np. emerytury), miesięczne koszty utrzymania, a także sytuację dzieci.
Do pozwu warto dołączyć dokumenty potwierdzające dochody i wydatki, np. decyzje ZUS, zaświadczenia lekarskie, rachunki za leki, czynsz, media, a także ewentualne dokumenty dotyczące majątku. Sąd przeprowadza następnie postępowanie dowodowe, przesłuchuje strony, analizuje przedstawione dokumenty i na tej podstawie decyduje, czy alimenty się należą, w jakiej wysokości i od kiedy.
Zmiana wysokości alimentów lub ich uchylenie
Po zasądzeniu alimentów sytuacja rodzica lub dziecka może ulec zmianie – na lepsze lub na gorsze. Jeśli potrzeby rodzica znacząco wzrosną (np. w wyniku pogorszenia stanu zdrowia), może on domagać się podwyższenia alimentów. Z kolei dziecko, które straciło pracę, zachorowało lub zostało obciążone innymi obowiązkami alimentacyjnymi, może żądać ich obniżenia lub nawet uchylenia.
Podstawą do zmiany orzeczenia jest istotna zmiana stosunków, czyli realna zmiana w sytuacji finansowej lub życiowej którejkolwiek ze stron. Tego rodzaju sprawa również wymaga złożenia pozwu (o podwyższenie, obniżenie lub uchylenie alimentów) i przeprowadzenia postępowania przed sądem.
Alimenty na rodzica a relacje rodzinne
Obowiązek alimentacyjny między rodzicami a dziećmi jest wyrazem wzajemnej odpowiedzialności rodzinnej, o której wprost mowa w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 87 KRiO). W założeniu prawo ma wspierać osoby starsze i niesamodzielne, ale jednocześnie nie może pomijać faktu, jak wyglądała przeszłość rodzinna, zwłaszcza przy rażących zaniedbaniach po stronie rodzica. Dla wielu osób perspektywa płacenia alimentów na rodzica, z którym od lat nie utrzymują bliskiego kontaktu, jest trudna emocjonalnie.
Warto również wspomnieć, iż nic nie stoi na przeszkodzie, aby kwestię alimentów na rodzica rozwiązać polubownie. Może do tego dojść na skutek porozumienia lub ugody mediacyjnej.
Warto podkreślić, że alimenty na rodzica to nie tylko kwestia prawna, ale też odpowiedzialność za bliskich. W każdym przypadku jest to jednak bardzo delikatna sprawa, którą najlepiej załatwić w sposób polubowny. Wytoczenie powództwa powinno być ostatecznością.