Kapłaństwo w Kościele nie jest wyłącznie sakramentem. To również pewna funkcja powierzana osobom, które przyjmują święcenia. Z jej przyjęcia wypływają konkretne skutki na gruncie prawa kanonicznego.
Sakrament święceń jako podstawa kapłaństwa
Normy dotyczące sakramentu kapłaństwa zostały zawarte w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1983 r. (KPK). Chodzi tutaj o kanony 1008-1054. Zgodnie z kan. 1008 KPK przez sakrament święceń niektórzy spośród wiernych, naznaczeni niezatartym charakterem, są ustanawiani świętymi szafarzami; są oni mianowicie konsekrowani i przeznaczeni, by – każdy odpowiednio do swojego stopnia – służyć Ludowi Bożemu z nowego i szczególnego tytułu.
Warto również zwrócić uwagę, że w Katechizmie Kościoła Katolickiego podkreślono, iż sakrament święceń jest sakramentem posługi apostolskiej i obejmuje trzy stopnie: episkopat, prezbiterat oraz diakonat (pkt. 1536). W praktyce oznacza to, że kapłaństwo w ścisłym sensie odnosi się przede wszystkim do biskupów i prezbiterów, którzy uczestniczą w kapłaństwie Chrystusa w sposób szczególny.
Kto może przyjąć święcenia?
Kościół jasno określa warunki ważnego i godziwego przyjęcia święceń. Otóż w kan. 1024 KPK postanowiono, że święcenia ważnie przyjmuje tylko mężczyzna ochrzczony. Norma ta ma charakter podstawowy, ponieważ za jej pomocą ustawodawca kościelny bezpośrednio rozstrzyga o ważności sakramentu.
Ponadto kandydat do kapłaństwa musi także spełniać szereg innych wymogów. Ustawodawca przewiduje m.in. odpowiedni wiek, należyte przygotowanie, dojrzałość psychiczną, właściwe przymioty moralne i wolność od przeszkód kanonicznych. Co ważne, wymagania nie są formalnością, albowiem mają one chronić zarówno samego kandydata, jak i wspólnotę kościelną przed powierzaniem święceń osobie nieprzygotowanej do tak odpowiedzialnej posługi.
Formacja do kapłaństwa
Niezwykle istotnym elementem przygotowania do przyjęcia sakramentu kapłaństwa jest formacja seminaryjna. Ustawodawca kościelny w kan. 232 KPK i następnych przewidział obowiązek troski o należyte przygotowanie kandydatów do święceń. Chodzi tutaj nie tylko o wykształcenie teologiczne, ale również o formację duchową, ludzką, pastoralną i wspólnotową.
Z tego względu nie należy traktować seminarium duchownego jako szkoły zawodowej. Jest ono bowiem miejscem rozeznawania i przygotowania do życia, które ma być całkowicie oddane służbie Kościołowi.
Stopnie święceń
Kapłaństwo nie oznacza jednego, jednolitego urzędu. Sakrament święceń obejmuje bowiem trzy stopnie: diakonat, prezbiterat i episkopat. Każdy z nich ma własne zadania i znaczenie.
Diakon uczestniczy w posłudze Kościoła w sposób służebny, pomagając biskupowi i prezbiterom w liturgii, głoszeniu słowa oraz dziełach miłosierdzia. Z kolei prezbiter, czyli kapłan, otrzymuje władzę sprawowania Eucharystii, udzielania sakramentów i głoszenia słowa Bożego. Biskup natomiast posiada pełnię sakramentu święceń i stoi na czele Kościoła partykularnego, troszcząc się o jego jedność, nauczanie i dyscyplinę.
Warto podkreślić, że pełnia kapłaństwa należy do biskupa, podczas gdy prezbiterzy uczestniczą w jego posłudze. Fakt ten ma duże znaczenie zarówno teologiczne, jak i prawne.
Obowiązki kapłana
Przyjęcie święceń rodzi określone obowiązki. Kapłan jest zobowiązany do głoszenia Słowa Bożego, celebrowania liturgii, szczególnie Eucharystii, oraz sprawowania sakramentu pokuty. Powinien również prowadzić życie zgodne z godnością stanu duchownego i dawać świadectwo wierze swoim postępowaniem.
Kościół nakłada na duchownych również obowiązek zachowania celibatu (chodzi tutaj o Kościół łaciński), obowiązek modlitwy liturgicznej oraz troskę o życie duchowe. Nie są to jedynie wymogi dyscyplinarne, ale konsekwencje szczególnej relacji, jaka powstaje przez święcenia. Kapłan ma być znakiem Chrystusa Dobrego Pasterza, dlatego jego życie osobiste i publiczne nie mogą pozostawać w sprzeczności z przyjętym sakramentem.
Kapłaństwo wiąże się również z władzą kościelną, ale ta ma zawsze charakter służebny. Kapłan nie działa samowolnie, ale w łączności z biskupem i w ramach struktur Kościoła. Oznacza to, że nawet jeśli posiada władzę sakramentalną, jej wykonywanie podlega określonym przepisom prawa i wymaganiom misji kanonicznej.
Szczególnie wyraźnie widać to przy sprawowaniu sakramentów. Nie każdy kapłan może ważnie i godziwie wykonywać wszystkie czynności samodzielnie w każdej sytuacji. Prawo kanoniczne reguluje bowiem zarówno kompetencje, jak i granice posługi, aby chronić porządek Kościoła i dobro wiernych.
Nieważność święceń
Ustawodawca kościelny przewidział również sytuacje, w których święcenia są nieważne, czyli nie wywołują skutków prawnych. Najważniejszą przesłanką nieważności jest brak spełnienia warunków koniecznych do ważnego przyjęcia święceń. Zgodnie z kan. 1024 KPK ważnie święcenia może przyjąć wyłącznie ochrzczony mężczyzna. Oznacza to, że udzielenie święceń osobie nieochrzczonej albo kobiecie nie powoduje ważnego przyjęcia święceń.
Nieważność może wynikać także z poważnych wad dotyczących samego sakramentu, na przykład braku właściwej formy, materii albo intencji. W prawie kanonicznym znaczenie ma również to, czy święcenia zostały udzielone przez ważnie wyświęconego biskupa, ponieważ tylko on może ważnie wyświęcić diakona, prezbitera lub biskupa. Jeżeli więc zabraknie elementów istotnych dla ważności sakramentu, święcenia nie rodzą skutków prawnych ani sakramentalnych.
Co ważne, istnieje specjalna procedura służąca badaniu, czy święcenia przyjęte przez daną osobę są ważne. Prowadzi ją specjalny urząd, który został ustanowiony w Trybunale Roty Rzymskiej dla rozpatrywania spraw o dyspensę od małżeństwa zawartego a niedopełnionego i spraw o orzeczenie nieważności. Co istotne, proces o stwierdzenie nieważności święceń może zostać zlecony przez ten urząd sądowi biskupiemu. Normy dotyczące tego postępowania można znaleźć w Kodeksie Prawa Kanonicznego (kan. 1708-1712) oraz w motu proprio Benedykta XVI Quaerit semper z dnia 30 sierpnia 2011 r.
Kapłaństwo w Kościele ma wymiar nie tylko sakramentalny, ale i prawny. W Kodeksie Prawa Kanonicznego precyzyjnie określono, kto może przyjąć święcenia, jakie są ich stopnie, jakie obowiązki spoczywają na duchownych oraz jakie znaczenie ma ich posługa dla całego Kościoła. Co więcej, ustawodawca przewidział wprost, że w niektórych sytuacje święcenia mogą być nieważne.