Rozwód z obcokrajowcem w Polsce co do zasady przebiega podobnie jak rozwód między obywatelami polskimi, ale wymaga sprawdzenia, czy polski sąd w ogóle może zająć się sprawą oraz jakie prawo będzie stosował. Kluczowe znaczenie mają tu przepisy ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (KPC) dotyczące jurysdykcji sądów polskich, a samo orzeczenie rozwodu zapada w oparciu o przesłanki z art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRiO), czyli zupełny i trwały rozkład pożycia.
Kiedy polski sąd jest właściwy?
Aby w Polsce można było przeprowadzić rozwód z obcokrajowcem, musi istnieć wystarczający związek sprawy z naszym krajem. W praktyce oznacza to, że polski sąd może orzekać m.in. wtedy, gdy oboje małżonkowie mają miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu w Polsce, gdy ostatnim wspólnym miejscem zamieszkania małżonków była Polska, a także gdy powód mieszka w Polsce odpowiednio długo (np. co najmniej sześć miesięcy przy obywatelstwie polskim lub rok niezależnie od obywatelstwa). Jeśli żadne z małżonków nie mieszka ani nie przebywa na stałe w Polsce, co do zasady polski sąd nie będzie właściwy do rozpoznania sprawy o rozwód.
Jakie prawo stosuje sąd?
W międzynarodowym rozwodzie trzeba odróżnić kwestię jurysdykcji sądu od pytania, jakie prawo materialne zostanie zastosowane do oceny przesłanek rozwodu. Zasadniczo zgodnie z art. 54 ustawy Prawo prywatne międzynarodowe rozwiązanie małżeństwa podlega prawu wspólnemu ojczystemu małżonków, a gdy takiego nie ma, prawu państwa ich wspólnego zwykłego pobytu, a w dalszej kolejności najściślej związanemu z małżeństwem, przy czym w wielu praktycznych sytuacjach prowadzi to do zastosowania prawa polskiego. Gdy sąd stosuje prawo polskie, konieczne jest wykazanie zupełnego i trwałego rozkładu pożycia zgodnie z art. 56 § 1 KRiO, a także brak negatywnych przesłanek rozwodu z art. 56 § 2–3 KRiO (np. rażące naruszenie dobra wspólnych małoletnich dzieci).
Dodatkowe formalności i dokumenty
Od strony technicznej pozew o rozwód z obcokrajowcem przygotowuje się podobnie jak w sprawie między Polakami. Należy więc wskazać żądanie (z orzekaniem o winie lub bez), opisać okoliczności rozkładu pożycia oraz przedstawić propozycje dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów z dziećmi, alimentów czy podziału majątku. Różnica polega na konieczności przedstawienia dokumentów zagranicznych w zgodnej z prawem formie. Otóż akty małżeństwa, akty urodzenia dzieci czy dokumenty notarialne w języku obcym wymagają tłumaczenia przysięgłego na język polski, a często także odpowiednich klauzul (np. apostille). Warto pamiętać, że kompletność i prawidłowe przetłumaczenie dokumentów znacząco przyspieszają bieg sprawy.
Gdzie złożyć pozew i jak wygląda postępowanie?
Pozew o rozwód z obcokrajowcem składa się w sądzie okręgowym, przy czym sądem właściwym miejscowo jest zasadniczo sąd według ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków w Polsce. Gdy takiego nie ma, sąd miejsca zamieszkania pozwanego. Pozew można złożyć osobiście w biurze podawczym sądu lub przesłać pocztą, pamiętając o uiszczeniu opłaty sądowej – obecnie 600 zł. Sama rozprawa przebiega jak w typowej sprawie rozwodowej – sąd przesłuchuje strony, świadków, analizuje dowody, a w razie potrzeby korzysta z pomocy tłumacza, jeśli jedna ze stron nie posługuje się językiem polskim.
Obecność obcokrajowca i rola pełnomocnika
Małżonek będący cudzoziemcem nie zawsze musi osobiście stawić się na rozprawę. W wielu wypadkach może reprezentować go pełnomocnik, zwłaszcza gdy mieszka na stałe poza Polską. W sytuacji, gdy cudzoziemiec nie zna języka polskiego, sąd zapewnia tłumacza sądowego, aby zapewnić mu realne prawo do obrony i udziału w postępowaniu. Dotyczy to zarówno rozpraw, jak i doręczania pism, które powinny być dla strony zrozumiałe. Z praktycznego punktu widzenia korzystanie z pełnomocnika po obu stronach sporu ułatwia komunikację między sądem a stronami oraz pomaga uniknąć błędów formalnych.
Dzieci, alimenty i majątek
Obywatelstwo małżonków nie wpływa na sposób rozstrzygania przez polski sąd o władzy rodzicielskiej, kontaktach z dziećmi ani o alimentach. W tych kwestiach sąd kieruje się bowiem polskim prawem rodzinnym i nadrzędną zasadą dobra dziecka. Rozstrzygając o kontaktach międzynarodowych, sąd może brać pod uwagę m.in. odległość między krajami, możliwości organizacyjne rodziców oraz stabilność dziecka, a w razie potrzeby odwoływać się również do konwencji międzynarodowych dotyczących uprowadzeń i wykonywania kontaktów. Podział majątku wspólnego co do zasady opiera się na przepisach polskiego prawa (jeżeli to ono reguluje ustrój majątkowy małżonków), przy czym w przypadku składników majątkowych za granicą mogą pojawić się dodatkowe kwestie związane z prawem obcym i wykonaniem orzeczenia.
Rozwód z obcokrajowcem wymaga dobrej organizacji – od ustalenia, czy polski sąd jest właściwy, przez zgromadzenie dokumentów i tłumaczeń, po przemyślenie strategii procesowej (z winą czy bez, propozycje dotyczące dzieci i majątku). W wielu międzynarodowych sprawach rozwodowych pojawia się również problem uznania zagranicznego wyroku w Polsce lub polskiego wyroku za granicą, co odbywa się według zasad prawa prywatnego międzynarodowego oraz – w przypadku państw UE – odpowiednich rozporządzeń w zakresie jurysdykcji i uznawania orzeczeń.