Rozwód z orzeczeniem o winie to rozwiązanie, które ma daleko idące konsekwencje emocjonalne i prawne – szczególnie w zakresie alimentów pomiędzy małżonkami oraz kosztów procesu. W związku z tym decyzja o tej formie rozstania powinna być dobrze przemyślana i poprzedzona rozmową z prawnikiem, albowiem często oznacza dłuższe i bardziej obciążające postępowanie. Co zatem warto wiedzieć o rozwodzie z orzeczeniem o winie?
Na czym polega rozwód z orzeczeniem o winie?
Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRiO) rozwód jest możliwy, gdy między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, czyli ustały więzi uczuciowe, fizyczne i gospodarcze i nie ma realnych szans na odbudowę małżeństwa. W tym kontekście należy zwrócić uwagę, iż sąd może orzec rozwód w dwóch wariantach: bez orzekania o winie (na zgodne żądanie stron) albo z orzeczeniem o winie jednego lub obojga małżonków. W wyroku rozwodowym sąd musi zająć stanowisko co do winy, chyba że obie strony zgodnie wniosą o zaniechanie jej zbadania. Wówczas przyjmuje się, że żadne z małżonków nie zostało uznane za wyłącznie winne.
Przy rozwodzie z orzekaniem o winie sąd, oprócz samego rozwiązania małżeństwa, wskazuje, kto ponosi odpowiedzialność za rozkład pożycia. Należy zaznaczyć, iż może to być wina jednego małżonka albo obojga. Ustalenie winy następuje po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, w którym sąd bada konkretne zachowania stron, ich wpływ na związek oraz stopień naruszenia obowiązków małżeńskich przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
Typowe powody orzeczenia winy
Każda sprawa rozwodowa jest rozpatrywana indywidualnie, jednakże orzecznictwo pokazuje, że pewne kategorie zachowań powtarzają się szczególnie często. Do najczęstszych przyczyn uzasadniających przypisanie winy należą zdrada małżeńska (zarówno fizyczna, jak i emocjonalna), długotrwałe i poważne uzależnienia (np. alkohol, narkotyki, hazard), różne formy przemocy (fizycznej, psychicznej, ekonomicznej) oraz rażące zaniedbywanie obowiązków wobec rodziny.
Winę małżonka mogą również uzasadniać zachowania takie jak uporczywy, wrogi stosunek do rodziny drugiego małżonka, poważne nielojalności finansowe, oszustwa, brak wsparcia w chorobie czy celowe narażanie budżetu domowego na straty. Istotne jest, aby dane zachowanie miało charakter zawiniony (świadomy i możliwy do uniknięcia) oraz pozostawało w związku przyczynowym z rozpadem małżeństwa. Dopiero po spełnieniu tych warunków dana okoliczność może być podstawą orzeczenia winy.
Skutki prawne orzeczenia o winie
Najistotniejszą konsekwencją prawną ustalenia wyłącznej winy jednego z małżonków są alimenty na rzecz małżonka niewinnego. Zgodnie z art. 60 § 2 KRiO małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia jest zobowiązany do przyczyniania się do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, jeżeli na skutek rozwodu nastąpiło istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego. Obowiązek ten jest szerszy niż w przypadku rozwodu bez orzekania o winie, gdzie alimentów może żądać tylko małżonek, który popadł w niedostatek (art. 60 § 1 KRiO).
Orzeczenie o winie może mieć również znaczenie przy żądaniu ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, jeśli uda się wykazać, że małżonek winny w dużo mniejszym stopniu przyczynił się do powstania majątku w stosunku do swoich możliwości. Nie następuje to jednak automatycznie. Potrzebny jest bowiem oddzielny wniosek i odrębne postępowanie (co do zasady na podstawie przepisów o podziale majątku wspólnego, w szczególności art. 43 KRiO).
W praktyce orzeczenie o wyłącznej winie bywa też istotne z psychologicznego punktu widzenia. Otóż dla wielu małżonków niewinnych ma ono znaczenie symboliczne i stanowi potwierdzenie doznanej krzywdy.
Wady i zalety rozwodu z orzeczeniem o winie
Z punktu widzenia osoby niewinnej zalety rozwodu z orzeczeniem o winie to przede wszystkim większe możliwości dochodzenia alimentów od małżonka wyłącznie winnego oraz potencjalnie silniejsza pozycja przy sporach o rozliczenia majątkowe. Dla niektórych osób ważna jest także wspomniana przed chwilą osobista satysfakcja i poczucie sprawiedliwości wynikające z oficjalnego potwierdzenia przez sąd, że to druga strona doprowadziła do rozpadu małżeństwa.
Cena tych korzyści jest jednak wysoka. Mianowicie proces dotyczący rozwodu z orzekaniem o winie zazwyczaj trwa dłużej, wymaga rozbudowanego postępowania dowodowego i często wiąże się z koniecznością ujawnienia niezwykle intymnych szczegółów z życia małżeńskiego. Dochodzą do tego wyższe koszty – zarówno finansowe (np. wynagrodzenie pełnomocnika, opinie biegłych), jak i emocjonalne, które dotykają nie tylko małżonków, ale też dzieci i bliskich.
Jak napisać pozew o rozwód z orzeczeniem o winie?
Pozew o rozwód z orzeczeniem o winie powinien spełniać wymagania przewidziane w Kodeksie postępowania cywilnego (KPC) dla pisma procesowego i pozwu, w szczególności art. 126 i art. 187 KPC. Musi on zatem zawierać oznaczenie sądu (co do zasady sąd okręgowy właściwy ze względu na ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, jeśli choć jedno z nich jeszcze tam mieszka), oznaczenie stron (dane osobowe, adresy, PESEL), dokładnie sformułowane żądania (w tym wniosek o rozwiązanie małżeństwa z orzeczeniem wyłącznej winy drugiego małżonka), a także wnioski dotyczące dzieci, alimentów, sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania czy ewentualnego podziału majątku – jeśli kwestie te mają zostać rozpoznane przez sąd.
W uzasadnieniu pozwu trzeba opisać historię małżeństwa, moment i przyczyny rozkładu pożycia, a także konkretne zachowania współmałżonka, które w ocenie powoda doprowadziły do rozpadu związku, oraz wskazać dowody, które powinien wziąć pod uwagę sąd. Do pisma należy dołączyć m.in. odpis aktu małżeństwa, odpisy aktów urodzenia małoletnich dzieci, a także inne dokumenty, które mają znaczenie dowodowe w sprawie. Konieczna jest również opłata sądowa od pozwu, której wysokość określają przepisy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Obecnie jest to 600 zł.
Dowody w sprawie o rozwód z orzeczeniem o winie
Postępowanie dowodowe jest niezwykle istotne przy rozwodzie z orzekaniem o winie, ponieważ to na stronach spoczywa obowiązek wykazania faktów, z których wywodzą skutki prawne (art. 6 Kodeksu cywilnego w zw. z przepisami o postępowaniu dowodowym w KPC). Dowodami mogą być zeznania świadków (np. członków rodziny, sąsiadów, znajomych), zeznania małżonków, dokumenty (w tym korespondencja, raporty detektywistyczne, zaświadczenia lekarskie), nagrania, zdjęcia czy wydruki z korespondencji SMS lub komunikatorów.
Szczególnie ważne jest, aby dowody zostały pozyskane w sposób zgodny z prawem. Materiały naruszające dobra osobiste lub przepisy o ochronie danych mogą bowiem zostać zakwestionowane, a ich wykorzystanie może mieć negatywne konsekwencje dla strony, która je zdobyła. W sprawach, w których ważnym wątkiem jest przemoc, istotne mogą być zaświadczenia lekarskie, dokumentacja z interwencji policji, zawiadomienia do prokuratury czy dokumenty z postępowań karnych.
Na etapie planowania strategii dowodowej warto skorzystać z pomocy adwokata lub radcy prawnego, który pomoże uporządkować materiał i wskazać, które dowody są rzeczywiście potrzebne. Pozwoli to lepiej przygotować się do procesu i sprawniej przez niego przejść.
Przebieg i czas trwania sprawy
Sprawa o rozwód z orzeczeniem o winie co do zasady trwa dłużej niż tzw. rozwód za porozumieniem stron. Wynika to z konieczności przeprowadzenia większej liczby dowodów, często przesłuchania wielu świadków, a nierzadko także skorzystania z opinii biegłych. W praktyce oznacza to zwykle kilka terminów rozłożonych w czasie, co może wydłużyć postępowanie do kilkunastu miesięcy, a w skomplikowanych sprawach nawet kilku lat.
Przebieg procesu jest podobny jak w innych sprawach cywilnych. Mianowicie po złożeniu pozwu sąd doręcza go drugiej stronie, zakreślając termin do złożenia odpowiedzi. Następnie wyznacza termin rozprawy, na której małżonkowie przedstawiają swoje stanowiska, a sąd stopniowo przeprowadza kolejne dowody. W wyroku sąd nie tylko orzeka o rozwiązaniu małżeństwa i winie, ale także – jeśli były tego typu wnioski – rozstrzyga o władzy rodzicielskiej, kontaktach z dziećmi, alimentach na rzecz dzieci, często także o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania, a także o alimentach między małżonkami.
Oczywiście od wyroku wydanego w pierwszej instancji przysługuje odwołanie do sądu apelacyjnego.
Alimenty na dzieci i na małżonka
Kwestia alimentów na dzieci jest rozstrzygana niezależnie od winy małżonków. Decydujące są tutaj przede wszystkim usprawiedliwione potrzeby dziecka oraz możliwości zarobkowe i majątkowe rodziców (art. 133–135 KRiO). Sąd ustalając alimenty na dzieci, bierze pod uwagę realne koszty ich utrzymania, w tym wydatki na mieszkanie, jedzenie, odzież, edukację, zdrowie, zajęcia dodatkowe, wypoczynek i inne potrzeby życia codziennego. Przygotowując się do sprawy, warto zebrać faktury, paragony i zestawienia wydatków, aby jak najlepiej udokumentować koszty utrzymania dziecka.
Alimenty na rzecz małżonka zależą już wprost od rozstrzygnięcia o winie. W rozwodzie bez orzekania o winie lub przy winie obustronnej małżonek może żądać alimentów tylko w razie niedostatku (art. 60 § 1 KRiO), natomiast przy wyłącznej winie drugiego małżonka wystarczy istotne pogorszenie sytuacji materialnej niewinnego, nawet jeśli nie znajduje się on w ścisłym niedostatku (art. 60 § 2 KRiO). Obowiązek alimentacyjny między małżonkami co do zasady wygasa z chwilą zawarcia nowego małżeństwa przez uprawnionego, a w niektórych przypadkach także po upływie pięciu lat od rozwodu, chyba że sąd wyjątkowo ten okres przedłuży.
Decyzja, czy domagać się rozwodu z orzeczeniem o winie, powinna uwzględniać kilka elementów. Mianowicie chodzi tutaj o siłę i legalność posiadanych dowodów, skalę krzywd i konsekwencji zachowania małżonka, sytuację majątkową oraz gotowość do przejścia przez długie i obciążające postępowanie. W wielu przypadkach, gdy obie strony są w stanie porozumieć się co do najważniejszych kwestii (dzieci, alimenty, podział majątku), rozwód bez orzekania o winie pozwala zakończyć sprawę szybciej i mniejszym kosztem emocjonalnym. Z kolei tam, gdzie zachowanie małżonka było szczególnie naganne, doprowadziło do poważnego pogorszenia sytuacji majątkowej lub życiowej drugiej strony, a materiał dowodowy jest mocny, rozwód z orzeczeniem o winie może być uzasadnionym rozwiązaniem. W praktyce najlepszym pierwszym krokiem jest konsultacja z prawnikiem, który na podstawie konkretnego stanu faktycznego wskaże realne szanse na uzyskanie wyroku z orzeczeniem o winie oraz pomoże dobrać strategię procesową i dowodową odpowiednią do danej sprawy.