Spis inwentarza i wykaz inwentarza to dwa różne narzędzia, które mają ten sam cel – ustalić skład majątku spadkowego oraz długów, aby określić odpowiedzialność spadkobiercy. Różnią się jednak formą, trybem sporządzenia i stopniem sformalizowania, a wybór konkretnego rozwiązania może realnie wpłynąć na komfort i bezpieczeństwo spadkobiercy.
Czym jest spis inwentarza?
Spis inwentarza to urzędowy dokument sporządzany przez komornika sądowego (w określonych przypadkach także przy udziale notariusza) na podstawie postanowienia sądu lub wniosku zainteresowanego, w celu dokładnego ustalenia aktywów i pasywów spadku. Jego znaczenie jest szczególnie istotne przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, ponieważ zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego (KC) odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadkowe jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego właśnie w spisie inwentarza lub wykazie inwentarza.
Zgodnie z art. 638⁸ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (KPC) w spisie inwentarza komornik zamieszcza wszystkie przedmioty należące do spadku oraz przedmioty zapisów windykacyjnych z zaznaczeniem wartości każdego z nich, a także wszystkie długi spadkowe wraz z ich wysokością. Wartość składników majątku ustala się według stanu i cen z chwili otwarcia spadku, natomiast zadłużenie uwzględnia się według stanu z tej samej chwili. Pozwala to obiektywnie ustalić, jaka jest rzeczywista „nadwyżka” majątku nad długami (stan czynny spadku). Komornik ma obowiązek z urzędu ustalić i zamieścić w spisie wszystkie znane mu aktywa i pasywa, a w dokumencie wykazuje także wartość stanu czynnego spadku, z uwzględnieniem rzeczy i praw spornych.
Spis inwentarza jest więc dokumentem szczegółowym i sformalizowanym. Wymaga on przeprowadzenia czynności terenowych, analizy dokumentów, czasem także kontaktu z bankami, wierzycielami czy innymi instytucjami. Co ważne, pobiera się za niego opłaty ustalone przepisami o kosztach działalności komorniczej. Z perspektywy spadkobiercy plusem jest to, że odpowiedzialność za rzetelne ustalenie składu spadku spoczywa na organie, a efekt końcowy w postaci spisu ma wysoki walor dowodowy w późniejszych sporach z wierzycielami lub pomiędzy samymi spadkobiercami.
Na czym polega wykaz inwentarza?
Wykaz inwentarza to dokument, który spadkobierca sporządza samodzielnie po przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, korzystając ze specjalnego urzędowego formularza. Jest on dostępny na stronach Ministerstwa Sprawiedliwości, a wypełniony wykaz można złożyć w sądzie lub przed notariuszem, co wynika z art. 1031¹ § 1 KC. W praktyce jest to tańsza i prostsza alternatywa wobec spisu komorniczego, ale wymaga ona od spadkobiercy staranności i odpowiedzialności za prawidłowe ujawnienie wszystkich składników majątku i długów.
Zgodnie z art. 1031¹ § 3 KC w wykazie inwentarza należy z należytą starannością ujawnić wszystkie przedmioty należące do spadku oraz przedmioty zapisów windykacyjnych z podaniem ich wartości według stanu i cen z chwili otwarcia spadku, a także wszystkie długi spadkowe wraz z ich wysokością. W praktyce wykaz dzieli się na dwie podstawowe części – aktywa spadkowe (np. nieruchomości, pojazdy, środki pieniężne, udziały w spółkach, cenne ruchomości) oraz pasywa (długi, zobowiązania wobec wierzycieli, koszty pogrzebu i inne roszczenia związane ze spadkiem).
Jeżeli po złożeniu wykazu ujawnią się kolejne składniki majątku lub długi, spadkobierca ma obowiązek uzupełnić wykaz. W art. 1031¹ § 4 KC przewidziano bowiem możliwość złożenia wykazu uzupełniającego według tych samych zasad jak wykaz podstawowy. Z punktu widzenia odpowiedzialności za długi spadkowe kluczowe jest, że ograniczenie odpowiedzialności przy przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza działa tylko w granicach stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie lub spisie, dlatego zaniżenie wartości aktywów albo pominięcie składników majątku może narazić spadkobiercę na zarzut nienależytej staranności i spór z wierzycielami.
Najważniejsze różnice między spisem a wykazem
Podstawowa różnica dotyczy tego, kto sporządza dokument i jaki ma on charakter. Spis inwentarza sporządza komornik sądowy (w trybie uregulowanym w art. 638² i nast. KPC) i ma charakter dokumentu urzędowego. Natomiast wykaz inwentarza przygotowuje sam spadkobierca, korzystając z urzędowego formularza. Spis jest więc bardziej formalny, szczegółowy i wymaga zewnętrznej ingerencji organu, co przekłada się na wyższy koszt, ale jednocześnie zapewnia większą „moc dowodową”, zwłaszcza w sytuacjach konfliktowych. Wykaz jest rozwiązaniem prostszym, tańszym i szybszym, jednakże odpowiedzialność za prawidłowe ujawnienie majątku i długów spoczywa w większym stopniu na spadkobiercy.
Kolejna różnica dotyczy skali sprawy. Mianowicie wykaz inwentarza sprawdza się szczególnie wtedy, gdy sytuacja majątkowa zmarłego jest przejrzysta, a spadkobierca ma stosunkowo łatwy dostęp do informacji o aktywach i zobowiązaniach. W przypadku majątku rozproszonego, znacznej liczby składników, skomplikowanych powiązań gospodarczych lub gdy istnieje ryzyko konfliktu między spadkobiercami albo zarzutów o ukrywanie majątku, bezpieczniejszym rozwiązaniem będzie zlecenie sporządzenia spisu inwentarza komornikowi. Nie bez znaczenia jest również czas. Wykaz można przygotować stosunkowo szybko, natomiast spis, z uwagi na czynności komornika, wymaga więcej czasu.
Spis inwentarza i wykaz inwentarza służą temu samemu celowi, którym jest ustalenie realnego składu majątku i długów spadkowych. Różnią się one jednak stopniem formalizacji, kosztem oraz tym, kto je sporządza, co może mieć istotne konsekwencje dla bezpieczeństwa spadkobiercy. Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza pozwala ograniczyć odpowiedzialność za długi do wysokości stanu czynnego spadku ustalonego w spisie albo wykazie, dlatego rzetelne przygotowanie jednego z tych dokumentów ma kluczowe znaczenie praktyczne. W prostszych sprawach wystarczający bywa samodzielnie sporządzony wykaz, natomiast przy majątku rozproszonym, sporach w rodzinie lub obawach o zarzuty ze strony wierzycieli bezpieczniej jest sięgnąć po urzędowy spis inwentarza sporządzony przez komornika.