Bierzmowanie jest jednym z siedmiu sakramentów Kościoła katolickiego, który stanowi istotny etap wtajemniczenia chrześcijańskiego. W ujęciu prawa kanonicznego ma ono nie tylko wymiar duchowy, ale także wywołuje określone skutki prawne w życiu wiernego.
Istota sakramentu bierzmowania
Zgodnie z kan. 879 Kodeksu Prawa Kanonicznego (KPK) bierzmowanie „wyciska charakter”, a ponadto przez nie “ochrzczeni, postępując na drodze chrześcijańskiego wtajemniczenia, są ubogacani darem Ducha Świętego i doskonalej wiążą się z Kościołem, umacnia ich i ściślej zobowiązuje, by słowem i czynem byli świadkami Chrystusa oraz krzewili wiarę i jej bronili”. Oznacza to, że sakrament ten ma charakter niepowtarzalny i nie może być przyjęty ponownie.
Kościół traktuje bierzmowanie jako dopełnienie chrztu, co znajduje odzwierciedlenie w jego funkcji umacniania wiernego w wierze i jego pełniejszego włączenia w życie wspólnoty eklezjalnej.
Szafarz sakramentu bierzmowania
Zwyczajnym szafarzem bierzmowania jest biskup, co wynika wprost z kan. 882 KPK. Jednakże w określonych sytuacjach ustawodawca kościelny dopuścił, aby sakramentu tego udzielił także prezbiter. Zgodnie z kan. 883 KPK takie uprawnienie przysługuje m.in. kapłanowi, który udziela chrztu osobie dorosłej lub przyjmuje ją do pełnej wspólnoty Kościoła katolickiego.
W wyjątkowych przypadkach, z ważnej przyczyny, również inny kapłan może zostać upoważniony do udzielenia bierzmowania przez biskupa diecezjalnego (kan. 884 § 1 KPK). Tego typu przypadki rzadko jednak zdarzają się w praktyce.
Warunki przyjęcia bierzmowania
W Kodeksie Prawa Kanonicznego wyraźnie wskazano, że bierzmowanie mogą przyjąć wyłącznie osoby ochrzczone, które jeszcze tego sakramentu nie przyjęły (kan. 889 § 1 KPK). Dodatkowo, aby przyjęcie sakramentu było godziwe, wymagane jest odpowiednie przygotowanie duchowe, w tym pozostawanie w stanie łaski uświęcającej oraz odpowiednia dyspozycja wewnętrzna (kan. 889 § 2 KPK).
W przypadku osób, które osiągnęły tzw. używanie rozumu, konieczne jest także odpowiednie przygotowanie katechetyczne. Szczegółowe regulacje w tym zakresie często określają przepisy partykularne wydawane przez konferencje episkopatów lub biskupów diecezjalnych.
W kan. 891 KPK postanowiono, że sakrament bierzmowania powinien być udzielany wiernym w wieku rozeznania, chyba że konferencja episkopatu określi inny wiek lub istnieje poważna przyczyna do jego wcześniejszego lub późniejszego udzielenia. W tym kontekście należy wskazać, iż Polsce przyjętą praktyką jest udzielanie bierzmowania młodzieży w wieku kilkunastu lat, co wynika z decyzji Konferencji Episkopatu Polski oraz lokalnych regulacji duszpasterskich.
Świadek bierzmowania
Ustawodawca kościelny przewidział obecność świadka bierzmowania, którego zadaniem jest wspieranie bierzmowanego w życiu chrześcijańskim. Zgodnie z kan. 892 KPK świadek powinien troszczyć się o to, aby bierzmowany postępował jako wierny świadek Chrystusa.
Wymogi wobec świadka określone zostały w kan. 893 § 1 KPK, w którym znajduje się odesłanie do przepisów dotyczących chrzestnych (kan. 874 KPK). Świadek powinien być katolikiem, bierzmowanym, prowadzącym życie zgodne z wiarą i wolnym od kar kanonicznych. Zaleca się, aby świadkiem bierzmowania był rodzic chrzestny (kan. 893 § 2 KPK).
Skutki prawne bierzmowania
Bierzmowanie wywołuje określone skutki prawne w porządku kanonicznym. Przede wszystkim, jak wskazano w kan. 879 KPK, sakrament ten wyciska niezatarte znamię (character indelebilis), co oznacza jego nieodwracalność.
Ponadto przyjęcie bierzmowania jest w wielu przypadkach wymagane do pełnienia określonych funkcji w Kościele. Na przykład, zgodnie z kan. 874 § 1 pkt 3 KPK, bierzmowanie jest warunkiem dopuszczenia do funkcji chrzestnego.
Obowiązek przyjęcia bierzmowania
Kościół jednoznacznie wskazuje, że wierni mają obowiązek przyjęcia bierzmowania w odpowiednim czasie (kan. 890 KPK). Duszpasterze są natomiast zobowiązani do troski o właściwe przygotowanie wiernych oraz o to, aby sakrament ten był udzielany w odpowiednim momencie życia.
Obowiązek ten ma charakter moralny i duszpasterski, a nie sankcyjny. Jego znaczenie podkreśla jednak rolę bierzmowania w pełnym uczestnictwie w życiu Kościoła.
Bierzmowanie a małżeństwo
Zgodnie z kan. 1065 § 1 KPK katolicy, którzy nie przyjęli jeszcze bierzmowania, powinni je przyjąć przed zawarciem małżeństwa, o ile jest to możliwe bez poważnej niedogodności. Oznacza to, że bierzmowanie nie stanowi przeszkody małżeńskiej w rozumieniu prawa kanonicznego, a więc jego brak nie powoduje nieważności małżeństwa. Ma ono jednak charakter obowiązku o wymiarze duszpasterskim, podkreślającego, że pełne uczestnictwo w życiu sakramentalnym Kościoła sprzyja dojrzałemu i odpowiedzialnemu podjęciu obowiązków małżeńskich. W praktyce duszpasterskiej duszpasterze często zachęcają narzeczonych do uzupełnienia tego sakramentu przed ślubem, traktując go jako element przygotowania do życia małżeńskiego.
Bierzmowanie w prawie kanonicznym stanowi istotny element struktury sakramentalnej Kościoła i wiąże się zarówno z wymiarem duchowym, jak i określonymi konsekwencjami prawnymi. Regulacje zawarte w Kodeksie Prawa Kanonicznego zawierają precyzyjne normy regulujące kwestie dotyczące szafarza, warunków przyjęcia sakramentu, wieku wiernych oraz skutków prawnych jego udzielenia.