Dziedziczenie wiąże się z przekazaniem majątku najbliższym po śmierci spadkodawcy. Jednakże nie każdy, kto w świetle prawa mógłby zostać spadkobiercą, rzeczywiście nim zostanie. W przepisach przewidziano bowiem sytuacje, w których dana osoba może zostać uznana za niegodną dziedziczenia. Co warto wiedzieć na ten temat?
Kiedy można mówić o niegodności dziedziczenia?
Kwestia niegodności dziedziczenia została uregulowana w Kodeksie cywilnym (art. 928–930).
Zgodnie z art. 928 § 1 KC spadkobierca może zostać uznany za niegodnego, jeżeli:
- dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
- podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;
- uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
Warto zauważyć, że powyższy katalog przesłanek jest zamknięty. Oznacza to, że nie można uznać kogoś za niegodnego z innych powodów aniżeli wskazane w Kodeksie cywilnym. Nie mają zatem prawnego znaczenia np. konflikty rodzinne czy też spory natury majątkowej.
W jaki sposób dochodzi do uznania za niegodnego dziedziczenia?
Samo wystąpienie jednej z powyższych sytuacji nie wystarczy. Aby spadkobierca został uznany za niegodnego dziedziczenia, potrzebny jest bowiem prawomocny wyrok sądu.
Z żądaniem uznania danego spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia może wystąpić każdy, kto ma w tym interes (np. inny spadkobierca). Powództwo w tym przedmiocie należy wnieść w ciągu roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o przyczynie niegodności, ale nie później niż trzy lata od otwarcia spadku (art. 929 KC). Dopiero prawomocne orzeczenie sądu powoduje, że spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że całkowite zakończenie postępowania może potrwać nawet kilka lat.
Niegodność dziedziczenia – skutki
Najważniejszym skutkiem jest utrata prawa do spadku. Oznacza to, że osoba uznana za niegodną dziedziczenia:
- nie dziedziczy ani na mocy ustawy ani na mocy testamentu;
- nie ma prawa do zachowku;
- jest traktowana tak, jakby zmarła przed spadkodawcą.
Udział w spadku osoby uznanej za niegodną dziedziczenia przypada dalszym spadkobiercom zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego lub z treścią testamentu.
Czy spadkodawca może „przebaczyć”?
Tak. Zgodnie z art. 930 KC, jeżeli spadkodawca przebaczył spadkobiercy, nie można go uznać za niegodnego. Co istotne, przebaczenie jest skuteczne nawet wtedy, gdy spadkodawca przebaczał bez pełnej zdolności do czynności prawnych, o ile miał dostateczne rozeznanie.
Niegodność dziedziczenia to instytucja prawa spadkowego, której celem jest zapewnienie ochrony ostatniej woli spadkodawcy. Nie każdy, kto z mocy ustawy lub testamentu mógłby dziedziczyć, ma do tego prawo – jeśli bowiem swoim postępowaniem rażąco sprzeciwił się wobec spadkodawcy, może zostać tego prawa pozbawiony.