Poszukiwanie spadkobierców to często konieczny etap sprawy spadkowej, zwłaszcza gdy brakuje wiedzy o rodzinie zmarłego lub kontakty z częścią krewnych zostały zerwane wiele lat wcześniej. Celem takich działań jest ustalenie pełnego kręgu osób, które mogą dziedziczyć po zmarłym – czy to na podstawie testamentu, czy na zasadach dziedziczenia ustawowego przewidzianego w art. 931–940 Kodeksu cywilnego (KC).
Poszukiwanie spadkobierców – od czego zacząć?
W praktyce poszukiwania spadkobierców zaczyna się zwykle od działań oddolnych, podejmowanych przez osobę najbliższą zmarłemu lub zainteresowaną uporządkowaniem spraw spadkowych. W pierwszej kolejności warto zgromadzić dokumenty pozwalające odtworzyć drzewo genealogiczne i powiązania rodzinne – akty urodzenia, małżeństwa i zgonu, a także dokumenty dotyczące majątku, w tym wypisy z ksiąg wieczystych, które mogą wskazywać krewnych pojawiających się wcześniej w obrocie prawnym. Pomocne bywają albumy rodzinne, korespondencja, a także kontakt z krewnymi, którzy być może znają dalszych członków rodziny, o których sam spadkodawca jedynie wspominał.
Cennym źródłem informacji są też archiwa parafialne i księgi kościelne, zwłaszcza gdy mowa o starszych pokoleniach, których dane nie występują w systemach elektronicznych. Tego typu księgi mogą zawierać informacje sprzed kilkudziesięciu lat, a ich analiza nieraz pozwala dotrzeć do linii rodowych, o których najbliższa rodzina zmarłego już nie pamięta. W praktyce pomocni bywa także sąsiedzi, zwłaszcza gdy zmarły od lat mieszkał w tym samym miejscu. Zdarza się, że to właśnie oni wiedzą o krewnych, którzy sporadycznie odwiedzali spadkodawcę.
Gdy to nie wystarcza
Samodzielne poszukiwanie spadkobierców w oparciu o ogólnodostępne informacje może jednak okazać się czasochłonne i napotkać barierę związaną z dostępem do dokumentów, które nie są wydawane każdej zainteresowanej osobie. Dlatego wiele osób decyduje się na powierzenie tego zadania profesjonalistom – kancelarii prawnej lub podmiotowi specjalizującemu się w ustalaniu krewnych w linii genealogicznej, co przekłada się później na sprawniejsze postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku lub sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Zestawienie sporządzone przez specjalistów może zostać dołączone do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku i ułatwić sądowi weryfikację kręgu spadkobierców.
Jeżeli mimo starań uczestników postępowania nie da się ustalić wszystkich spadkobierców, do działania wkracza sąd. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku bada on z urzędu, kto jest spadkobiercą ustawowym lub testamentowym, a jeżeli pojawiają się wątpliwości, może zarządzić przeprowadzenie dowodów z dokumentów (np. z urzędów stanu cywilnego, ZUS) oraz przesłuchanie świadków, aby odtworzyć powiązania rodzinne. Sąd nie może stwierdzić nabycia spadku, dopóki ma wątpliwości co do tego, kto powinien dziedziczyć.
Istotnym narzędziem sądowym jest ogłoszenie o poszukiwaniu spadkobierców publikowane m.in. w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz podawane do wiadomości publicznej w ostatnim miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy. W treści ogłoszenia sąd wzywa wszystkich potencjalnych spadkobierców do zgłoszenia się w określonym terminie i udowodnienia swoich praw do spadku. Postępowanie co do zasady może być kontynuowane dopiero po upływie tego okresu i braku nowych zgłoszeń. Jeżeli po przeprowadzeniu tego etapu nadal nie uda się ustalić innych osób uprawnionych, sąd może stwierdzić nabycie spadku przez ujawnionych dotychczas spadkobierców lub – gdy ich w ogóle nie ma – przez gminę ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa zgodnie z przepisami o dziedziczeniu ustawowym.
Należy zauważyć, że poszukiwanie spadkobierców pełni podwójną funkcję. Z jednej strony pozwala ono zapewnić zgodne z prawem rozdysponowanie majątku zmarłego, a z drugiej – bywa szansą na odnalezienie dawno utraconych więzi rodzinnych. Jeżeli znalezienie spadkobierców nie jest możliwe na własną rękę, warto skorzystać z pomocy profesjonalistów zajmujących się tego typu sprawami.