Zniesienie separacji (prawnej, ustanowionej przez sąd) jest możliwe tylko na zgodne żądanie obojga małżonków i zawsze wymaga postanowienia sądu. Z chwilą uprawomocnienia się tego postanowienia ustają wszystkie skutki separacji, a małżonkowie wracają do sytuacji prawnej zbliżonej do tej sprzed jej orzeczenia.
Zniesienie separacji – kwestie podstawowe
Orzeczenie separacji przez sąd nie kończy małżeństwa. Otóż małżonkowie nadal są formalnie małżeństwem, ale ich więzi zostały na tyle zerwane, że sąd uregulował ich sytuację podobnie jak przy rozwodzie. Zniesienie separacji to sądowe „cofnięcie” tego stanu, gdy małżonkowie dochodzą do wniosku, że chcą spróbować dalej trwać w małżeństwie i zgodnie o to wnoszą. Podstawą prawną jest art. 616 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRiO), w którym postanowiono, że na zgodne żądanie małżonków sąd orzeka o zniesieniu separacji, a z chwilą jej zniesienia ustają wszystkie jej skutki.
Zniesienia separacji nie można „załatwić” umową u notariusza czy porozumieniem tylko między małżonkami. Zawsze potrzebne jest postępowanie przed sądem okręgowym zakończone postanowieniem o zniesieniu separacji. Co ważne, nie ma ustawowego terminu, po którym separacja „przekształca się” w rozwód ani terminu, po którym zniesienie separacji staje się niemożliwe. Wniosek w tym przedmiocie można złożyć w zasadzie w dowolnym czasie, o ile małżonkowie nadal pozostają w separacji.
Kiedy można wnioskować o zniesienie separacji?
Warunkiem koniecznym do zniesienia separacji jest zgodne żądanie obojga małżonków. Sąd nie może jednak dokonać tej operacji, jeśli choć jedno z małżonków się temu sprzeciwia, nawet gdy drugiemu bardzo na tym zależy. Nie jest natomiast wymagane wykazanie, że całkowicie odbudowali oni pożycie. Zgodne żądanie jest dla sądu wystarczające, a przepisy i praktyka akcentują, że sąd co do zasady nie bada już stopnia rozkładu pożycia.
W praktyce o zniesieniu separacji myślą zwłaszcza małżonkowie, którzy ponownie zamieszkali razem, podjęli próbę odbudowy więzi emocjonalnych, mają wspólne plany na przyszłość lub przekonali się, że rozwód nie jest dla nich rozwiązaniem i chcą formalnie „przywrócić” małżeńską wspólność praw i obowiązków. Sam powrót do siebie bez zniesienia separacji utrzymuje skutki prawne separacji (np. rozdzielność majątkową), dlatego warto tę kwestię uregulować sądownie.
Gdzie złożyć wniosek i jak go przygotować?
Sprawy o zniesienie separacji rozpoznaje sąd okręgowy, który orzekł separację, w trybie nieprocesowym. Postępowanie toczy się w jednym składzie (sędzia zawodowy) i kończy się postanowieniem o zniesieniu separacji albo o oddaleniu wniosku. Od tego postanowienia przysługuje apelacja do sądu apelacyjnego, natomiast skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego nie przysługuje.
Wniosek o zniesienie separacji składa się na piśmie. Może to być jedno wspólne pismo obu małżonków albo dwa odrębne wnioski, w których każde z nich z osobna zgłasza zgodne żądanie zniesienia separacji. Najwygodniejsze i najczęściej praktykowane jest przygotowanie jednego, wspólnego wniosku, podpisanego przez obydwie strony. W piśmie należy wskazać sąd, strony, sygnaturę sprawy, w której orzeczono separację, oraz wyraźne żądanie sformułowane np. w następujący sposób: „wnosimy o zniesienie separacji orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w … z dnia …, sygn. akt …”.
Do pisma dołącza się odpis prawomocnego wyroku (lub postanowienia) o orzeczeniu separacji, a także odpis wniosku wraz z załącznikami dla drugiej strony, jeśli nie składają go wspólnie. Wniosek podlega opłacie stałej w wysokości 100 zł. Można ją uiścić w kasie sądu albo przelewem na rachunek bankowy sądu, dołączając potwierdzenie do wniosku. Jeżeli sytuacja finansowa na to nie pozwala, istnieje możliwość złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych na zasadach ogólnych.
Przebieg postępowania
Po złożeniu prawidłowo sporządzonego i opłaconego wniosku sąd wyznacza termin w sprawie. Udział stron jest co do zasady obowiązkowy. W praktyce posiedzenie w przedmiocie zniesienia separacji ma spokojny, uproszczony charakter i najczęściej ogranicza się do potwierdzenia zgodnego żądania oraz krótkich pytań sądu co do sytuacji stron i dzieci.
Jeżeli sąd ustali, że żądanie jest zgodne i nie budzi wątpliwości co do woli małżonków, wydaje postanowienie o zniesieniu separacji. Z chwilą jego uprawomocnienia się ustają skutki separacji. Od tej chwili małżonkowie ponownie podlegają pełnym prawom i obowiązkom wynikającym z małżeństwa (np. obowiązek wzajemnej pomocy, wierności, współdziałania dla dobra rodziny). Strona niezadowolona z rozstrzygnięcia może, w terminie przewidzianym w przepisach, złożyć apelację do właściwego sądu apelacyjnego.
Co z małoletnimi dziećmi po zniesieniu separacji?
Jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, sąd – znosząc separację – ma obowiązek z urzędu rozstrzygnąć o władzy rodzicielskiej nad nimi. Jest to bardzo ważny element postępowania, albowiem zniesienie separacji nie działa „automatycznie” na wszystkie wcześniejsze ustalenia dotyczące dzieci. Sąd bada, czy dotychczasowy sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów jest właściwy, czy wymaga zmian.
Sąd może:
- pozostawić dotychczasowy model (np. powierzenie wykonywania władzy jednemu z rodziców z ograniczeniem władzy drugiego);
- przywrócić pełną władzę rodzicielską obojgu rodzicom, zmienić orzeczenie o kontaktach, dostosowując je do aktualnej sytuacji rodziny.
W praktyce, jeśli małżonkowie wracają do wspólnego pożycia, często wnioskują, aby sąd przywrócił im pełną wspólną władzę rodzicielską oraz odpowiednio zmienił rozstrzygnięcia o kontaktach i alimentach, tak aby odpowiadały nowemu układowi rodzinnego życia.
Skutki zniesienia separacji dla majątku małżonków
Z chwilą zniesienia separacji ustają jej skutki majątkowe, w szczególności rozdzielność majątkowa, jaka powstaje z mocy prawa z dniem jej orzeczenia. Co do zasady oznacza to powrót do ustawowego ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej, ale wyłącznie na przyszłość. Oznacza to, że majątek nabyty w czasie trwania separacji pozostaje objęty rozdzielnością.
Jeżeli małżonkowie chcą zachować rozdzielność także po zniesieniu separacji, możliwe jest, aby na ich zgodny wniosek sąd orzekł o utrzymaniu między nimi rozdzielności majątkowej. W praktyce warto wówczas wyraźnie wskazać w treści wniosku, że małżonkowie, poza zniesieniem separacji, domagają się także utrzymania rozdzielności majątkowej. Alternatywnie małżonkowie mogą zawrzeć później umowę majątkową małżeńską (intercyzę) u notariusza, jeżeli uznają, że taki ustrój jest dla nich korzystniejszy.
Zniesienie separacji przywraca także w pełni prawa i obowiązki małżeńskie, w tym wzajemny obowiązek pomocy, obowiązek współdziałania dla dobra rodziny oraz lojalności i wierności. Małżonkowie ponownie stają się dla siebie spadkobiercami ustawowymi, a ewentualne rozstrzygnięcia dotyczące korzystania z mieszkania czy eksmisji mogą zostać odpowiednio zmodyfikowane. Wszczęcie postępowania o zniesienie separacji powoduje zawieszenie z urzędu postępowań o eksmisję jednego z małżonków ze wspólnego mieszkania oraz o ustalenie sposobu korzystania z tego mieszkania, a z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o zniesieniu separacji postępowania te ulegają umorzeniu.
Warto również pamiętać, że zniesienie separacji nie „usuwa” historii małżeństwa na potrzeby oceny winy w przyszłym ewentualnym sporze rozwodowym. Jeżeli po zniesieniu separacji dojdzie jednak do kolejnego głębokiego kryzysu, dotychczasowe orzeczenia i ich motywy mogą mieć znaczenie przy rozstrzyganiu o rozwodzie, władzy rodzicielskiej czy kontaktach z dziećmi.
Zniesienie separacji ma na celu uporządkowanie sytuacji prawnej małżonków i ich dzieci. Warto więc zadbać, aby wniosek w tym przedmiocie był dobrze przygotowany, a wszystkie kwestie dotyczące władzy rodzicielskiej oraz majątku zostały wcześniej przemyślane.