Zgodnie z prawem można stwierdzić nieważność testamentu notarialnego. Jest to jednak trudniejsze niż w przypadku testamentu własnoręcznego, a ponadto wymaga postępowania sądowego oraz solidnych dowodów. Jak zatem wygląda ta kwestia w praktyce?
Czym jest testament notarialny?
Testament notarialny to testament sporządzony w formie aktu notarialnego, w obecności notariusza, który czuwa nad prawidłową formą czynności i jej zgodnością z prawem. Taka forma uchodzi za najbezpieczniejszą, ponieważ notariusz ma obowiązek upewnić się, że testator rozumie znaczenie składanych oświadczeń, działa dobrowolnie i ma zdolność do dokonania tej czynności. Należy jednak zwrócić uwagę, że testament notarialny może zostać uznany za nieważny, jeżeli wystąpią przesłanki określone w Kodeksie cywilnym, w szczególności w art. 945 Kodeksu cywilnego (KC).
Podstawa prawna stwierdzenia nieważności testamentu notarialnego
Ustawodawca uregulował kwestię nieważności testamentu w art. 945 KC. Zgodnie z tym przepisem testament – niezależnie od formy – jest nieważny, jeżeli został sporządzony:
- w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
- pod wpływem błędu, który miał istotny wpływ na treść rozrządzenia;
- pod wpływem groźby.
Dodatkowo nieważność może wynikać z innych przepisów, np. dotyczących zdolności do czynności prawnych testatora (osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie może ważnie sporządzić testamentu) albo z rażących uchybień w procedurze notarialnej. Podstawy te stosuje się także do testamentu notarialnego, choć praktycznie trudniej jest wykazać ich zaistnienie, albowiem notariusz z założenia eliminuje wiele typowych błędów.
Wady oświadczenia woli, czyli kiedy testament notarialny jest nieważny?
Fakt, że testament sporządza notariusz, nie oznacza, że testator rzeczywiście działał w pełni świadomie i swobodnie. Testament notarialny bowiem może być nieważny z powodu wad oświadczenia woli wskazanych w art. 945 § 1 KC, czyli braku świadomości lub swobody, błędu istotnego albo groźby. W praktyce chodzi np. o sytuację, gdy:
- testator cierpiał na zaawansowaną demencję, chorobę psychiczną lub był silnie uzależniony od leków, co wyłączało jego możliwość rozumnego i samodzielnego decydowania o majątku;
- został wprowadzony w poważny błąd co do istotnych okoliczności (np. fałszywe informacje o zachowaniu jednego z dzieci), który zaważył na treści testamentu;
- działał pod wpływem nacisku, szantażu lub realnej groźby, obawiając się o siebie lub bliskich.
Notariusz nie jest lekarzem, nie bada on stanu psychicznego testatora. Jeżeli później okaże się, że w momencie podpisywania aktu notarialnego testator nie miał świadomości lub swobody, sąd może stwierdzić nieważność testamentu pomimo zachowania formy notarialnej.
Błąd i groźba przy sporządzaniu testamentu notarialnego
Błąd jako podstawa nieważności testamentu notarialnego musi być istotny, czyli taki, bez którego testator nie sporządziłby testamentu o danej treści. Może to być błąd co do osób (np. błędne przekonanie, że jedno z dzieci porzuciło rodzinę) lub co do faktów (np. fikcyjne długi, rzekome przestępstwa, których w rzeczywistości nie było). Jeżeli ktoś celowo wprowadza spadkodawcę w błąd, aby skłonić go do określonych rozrządzeń, otwiera to drogę do podważenia także testamentu notarialnego.
Groźba z kolei polega na wywołaniu u testatora uzasadnionej obawy przed poważnym złem. Co ważne, może to być zarówno bezpośrednie zastraszanie, jak i bardziej subtelne formy presji, o ile są na tyle poważne, że osoba starsza i zależna realnie boi się ich spełnienia. Ustalenie tych okoliczności wymaga zwykle szczegółowego postępowania dowodowego, w tym zeznań świadków i analizy relacji rodzinnych.
Zdolność do czynności prawnych i stan psychiczny testatora
Warunkiem ważności każdego testamentu – także notarialnego – jest posiadanie przez testatora pełnej zdolności do czynności prawnych w chwili jego sporządzenia. Zatem osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie może ważnie rozporządzać swoim majątkiem na wypadek śmierci, a testament sporządzony przez nią jest nieważny z mocy prawa. Jednakże nawet przy braku formalnego ubezwłasnowolnienia testament może być kwestionowany, jeśli w momencie jego sporządzania testator znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, o którym mowa w art. 945 § 1 pkt 1 KC.
Aby zbadać ważność testamentu, konieczne jest postępowanie sądowe. W takim przypadku sąd z reguły opiera się na dokumentacji medycznej oraz opiniach biegłych z zakresu psychiatrii i psychologii, którzy na podstawie historii choroby, przyjmowanych leków i zeznań świadków rekonstruują stan psychiczny zmarłego w chwili czynności.
Naruszenie wymogów formalnych testamentu notarialnego
Rzadziej spotykaną, ale możliwą podstawą stwierdzenia nieważności testamentu notarialnego, są rażące uchybienia formalne przy jego sporządzaniu. Co do zasady przyjmuje się, że notariusz prawidłowo przeprowadza czynność, jednakże w wyjątkowych przypadkach może dojść do naruszenia przepisów o formie aktu notarialnego. Przykładem może być brak prawidłowego odczytania aktu spadkodawcy, nieobecność wymaganych osób przy czynności albo sporządzenie aktu w sposób, który uniemożliwia ustalenie rzeczywistej treści oświadczenia woli testatora. Jeżeli te uchybienia mają charakter istotny i wpływają na ważność czynności, mogą stanowić podstawę stwierdzenia nieważności testamentu, aczkolwiek w praktyce linia orzecznicza jest tu ostrożna i każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny.
Kto może żądać unieważnienia testamentu notarialnego?
Zarzut nieważności testamentu notarialnego może podnieść każda osoba, która ma w tym interes prawny. Najczęściej są to spadkobiercy ustawowi pominięci w testamencie, osoby powołane do dziedziczenia na podstawie wcześniejszego testamentu, a niekiedy także zapisobiercy czy wierzyciele spadkobierców.
Wspomniany wcześniej interes prawny polega na tym, że stwierdzenie nieważności testamentu wpływa na sytuację majątkową danej osoby. Przykładowo, pominięte w testamencie dziecko po stwierdzeniu jego nieważności stanie się spadkobiercą ustawowym. Brak interesu prawnego (np. u dalekiego krewnego, który i tak nie dziedziczyłby po zmarłym) co do zasady wyklucza możliwość skutecznego kwestionowania testamentu.
W jakim trybie podważa się testament notarialny?
Nie ma możliwości stwierdzenia nieważności testamentu notarialnego u notariusza. Może tego dokonać wyłącznie sąd. Najczęściej zarzut nieważności testamentu zgłasza się w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku lub w postępowaniu o dział spadku, ewentualnie w odrębnym postępowaniu o ustalenie nieważności testamentu.
Osoba, która kwestionuje testament, powinna we wniosku lub pozwie wskazać konkretne podstawy nieważności (np. choroba psychiczna, błąd, groźba) oraz zaoferować odpowiednie dowody: dokumentację medyczną, zeznania świadków, nagrania, korespondencję, opinię biegłych. Bez inicjatywy uczestnika postępowania sąd co do zasady nie bada z urzędu, czy testament jest nieważny.
Terminy na powołanie się na nieważność testamentu
W art. 945 § 2 KC ustawodawca wprowadził istotne ograniczenia czasowe. Mianowicie na powołanie się na nieważność testamentu z powodu wad oświadczenia woli jest co do zasady trzyletni termin od dnia, w którym zainteresowany dowiedział się o przyczynie nieważności, nie dłużej jednak niż dziesięć lat od dnia otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. Oznacza to, że jeśli spadkobierca po latach uzyska informację, iż w chwili sporządzenia testamentu testator cierpiał na ciężką chorobę psychiczną, termin trzyletni biegnie od momentu uzyskania tej wiedzy, ale i tak nie może przekroczyć dziesięciu lat od śmierci spadkodawcy.
Jakie dowody są kluczowe w sprawie o stwierdzenie nieważności testamentu notarialnego?
W sprawach dotyczących nieważności testamentu notarialnego na pierwszy plan wychodzi kwestia stanu psychicznego i świadomości testatora w chwili sporządzenia aktu. Z tego względu niezwykle ważna jest dokumentacja medyczna (historia choroby, karty informacyjne leczenia szpitalnego, zaświadczenia od lekarzy specjalistów), a także zeznania osób z otoczenia zmarłego, które mogą opisać jego zachowanie i funkcjonowanie w tamtym okresie.
W przypadku zarzutu błędu lub groźby istotne są ponadto dowody potwierdzające manipulacje lub naciski – korespondencja, nagrania, SMS-y, wiadomości e‑mail czy inne materiały wskazujące na wywieranie presji na testatora. Sam fakt sporządzenia testamentu u notariusza nie wyklucza wady woli, ale powoduje, że sąd dokładnie bada, czy materiał dowodowy jest na tyle przekonujący, aby obalić domniemanie prawidłowego działania notariusza.
Skutki stwierdzenia nieważności testamentu notarialnego
Jeżeli sąd stwierdzi nieważność testamentu notarialnego, traktuje się go tak, jakby nie wywołał skutków prawnych w zakwestionowanym zakresie. Może dojść zarówno do stwierdzenia nieważności całego testamentu, jak i jedynie niektórych jego postanowień, jeśli wadą dotknięta jest tylko część rozrządzeń. Wówczas dziedziczenie następuje na mocy ustawy (Kodeksu cywilnego) albo innego, wcześniejszego ważnego testamentu. Co ważne, nierzadko konieczne jest ponowne przeprowadzenie działu spadku, a czasem także zwrot przedmiotów lub środków uzyskanych na podstawie nieważnego rozrządzenia. Dla spadkobierców oznacza to możliwość ukształtowania sytuacji majątkowej zgodnie z prawem, ale też często otwiera drogę do długotrwałych sporów rodzinnych.
Stwierdzenie nieważności testamentu notarialnego nie jest proste, jednakże niekiedy postępowanie w tym przedmiocie jest koniecznością. W sprawach, w których w grę wchodzi znaczny majątek i silne napięcia rodzinne, decyzja o jego wszczęciu powinna być poprzedzona rzetelną analizą dokumentów, okoliczności sporządzenia testamentu oraz szans dowodowych.