Zgodnie z Kodeksem Prawa Kanonicznego (KPK) małżeństwo zawarte pod wpływem błędu może zostać uznane za nieważne. Niezwykle istotna jest w tym przypadku kwestia udowodnienia przywoływanych okoliczności. Sąd bowiem wyda wyrok po zapoznaniu się z całokształtem materiału dowodowego.
Zgoda małżeńska jako fundament związku
W prawie kanonicznym małżeństwo zostaje zawarte wskutek wyrażenia zgody przez stron (matrimonium facit consensus). Co ważne, nic nie może zastąpić wyrażonej zgody. Musi być ona wolnym, świadomym aktem woli, skierowanym na to, czym w istocie jest małżeństwo. Jeżeli jednak zgoda jest dotknięta określoną w prawie wadą, małżeństwo jest nieważne „od początku”, aczkolwiek fakt ten stwierdza sąd kościelny po przeprowadzeniu procesu.
Błąd co do osoby – kan. 1097 § 1 KPK
Błąd co do osoby został ujęty w kan. 1097 § 1 Kodeksu Prawa Kanonicznego. W przepisie tym postanowiono, że błąd co do osoby (error in persona) powoduje nieważność małżeństwa, ponieważ w takiej sytuacji zgoda skierowana jest faktycznie ku innej osobie niż ta, z którą zawarty został ślub.
Obecnie takie przypadki są rzadkie, ale teoretycznie możliwe, np. przy celowym posłużeniu się fałszywą tożsamością czy dokumentami. Wówczas błąd dotyczy tego, kim ta osoba jest, a nie jedynie tego, jaki ma zawód, charakter czy majątek. Sąd kościelny analizuje w takim przypadku, czy rzeczywiście doszło do błędu co do samej osoby, czy raczej do rozczarowania jej cechami po ślubie.
Błąd co do przymiotu osoby – kan. 1097 § 2 KPK
O wiele częściej w procesach kanonicznych pojawia się błąd co do przymiotu osoby, który został uregulowany w kan. 1097 § 2 KPK. Zgodnie z tym przepisem błąd co do przymiotu osoby, nawet jeśli był przyczyną zawarcia małżeństwa, nie powoduje jego nieważności, chyba że przymiot ten był bezpośrednio i zasadniczo zamierzony. Oznacza to, że nie każdy błąd co do cechy małżonka (np. charakteru, wykształcenia, sytuacji materialnej) prowadzi do nieważności związku. Otóż musi chodzić o cechę, którą nupturient faktycznie stawiał w centrum swojej decyzji o małżeństwie.
W nauce prawa kanonicznego podkreśla się, że przymiot osoby może dotyczyć elementów natury moralnej, duchowej czy społecznej, np. religijności, uczciwości, dziewictwa, zdolności do prokreacji, nieskazitelności obyczajów, wykonywanego zawodu czy stanu majątkowego, ale tylko wtedy, gdy to właśnie ta cecha została „bezpośrednio i zasadniczo” zamierzona. Jeżeli ktoś przede wszystkim chciał poślubić konkretną osobę, a dopiero wtórnie cenił jej określone przymioty, zwykle nie wystarczy to do stwierdzenia nieważności na podstawie kan. 1097 § 2 KPK.
Podstępne wprowadzenie w błąd – kan. 1098 KPK
Odrębnym powodem nieważności małżeństwa jest podstępne wprowadzenie w błąd, o którym mowa w kan. 1098 KPK. W przepisie tym postanowiono, że nieważne jest małżeństwo zawarte przez stronę, która została wprowadzona w błąd podstępem przez drugą stronę lub osobę trzecią co do jakiegoś przymiotu drugiej strony, który z natury swej poważnie zakłóca wspólnotę życia małżeńskiego. Istotne są tu więc trzy elementy: sam błąd, jego przedmiot (istotny przymiot współmałżonka) oraz podstęp, czyli świadome, celowe działanie mające na celu uzyskanie zgody małżeńskiej.
W nauce prawa kanonicznego jako przykład przedmiotu podstępu wskazuje się m.in. ciężką chorobę psychiczną, bezpłodność, uzależnienia czy poważne zaburzenia osobowości, jeżeli zostały one starannie i świadomie ukryte po to, by partner podjął decyzję o ślubie. Nie chodzi tu o jakiekolwiek zatajone informacje, lecz o takie okoliczności, które z natury rzeczy poważnie utrudniają lub wręcz uniemożliwiają budowanie normalnej wspólnoty małżeńskiej. Sąd będzie zatem pytał, czy druga strona działała w złej wierze, świadomie kreując fałszywy obraz siebie, oraz czy, gdyby prawda była znana, małżeństwo w ogóle zostałoby zawarte.
Ważne jest podkreślenie, że sama frustracja po ślubie, odkrycie nieprzyjemnych cech charakteru czy „niedopasowanie” małżonków nie wystarczają do stwierdzenia nieważności małżeństwa w świetle kan. 1097–1098 KPK. Prawo kanoniczne chroni bowiem stabilność małżeństwa, dlatego wymaga, aby błąd dotyczył albo samej osoby (kan. 1097 § 1), albo tak istotnego przymiotu, który był bezpośrednio i zasadniczo zamierzony, albo był wynikiem podstępnego działania drugiej strony w odniesieniu do przymiotu poważnie zakłócającego wspólnotę małżeńską (kan. 1097 § 2, kan. 1098).