Wysłuchanie dziecka przez sąd rodzinny jest szczególną czynnością procesową, która ma pozwolić sądowi poznać zdanie i potrzeby małoletniego w sprawach dotyczących jego życia. Dla rodziców może być ono jednak źródłem wielu pytań i obaw, zwłaszcza gdy dziecko ma opowiedzieć sędziemu o swojej codzienności, relacjach czy własnych potrzebach. Warto zatem wiedzieć, kiedy sąd może wysłuchać dziecko, jak taka rozmowa przebiega i jak rodzic powinien się do niej przygotować.
Kiedy sąd wysłucha dziecko?
W sprawach rodzinnych – o władzę rodzicielską, kontakty z dzieckiem, miejsce zamieszkania – sąd ma obowiązek wysłuchać dziecko, o ile jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają (art. 216¹ Kodeksu postępowania cywilnego – KPC, art. 95 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – KRiO).
Należy podkreślić, iż wysłuchanie to nie przesłuchanie. To rozmowa sędziego z dzieckiem mająca na celu poznanie jego zdania i potrzeb, a nie zbieranie zeznań. Dziecko nie jest bowiem świadkiem. W sprawach rozwodowych nie jest możliwe przesłuchanie małoletniego poniżej 13. roku życia (art. 430 KPC), a dzieci stron poniżej 17. roku życia jako świadków, ale nie wyłącza to wysłuchania na podstawie art. 216¹ KPC.
Nie ma ustawowego minimum wieku – decyduje rozwój umysłowy i dojrzałość dziecka. W praktyce sądy najczęściej wysłuchują dzieci powyżej 6–7. roku życia.
Jak przebiega wysłuchanie dziecka?
Wysłuchanie odbywa się na posiedzeniu niejawnym, w przystosowanym pomieszczeniu w sądzie lub – gdy dobro dziecka tego wymaga – poza jego siedzibą. Szczegóły uregulowano w art. 216² § 1-4 KPC oraz w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 października 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 1579). Dzieci do 13. roku życia oraz dzieci z zaburzeniami psychicznymi lub rozwojowymi powinny być wysłuchiwane w specjalnie przystosowanych pomieszczeniach, starsze mogą być wysłuchane także w gabinecie sędziego.
Rodzice nie są obecni podczas wysłuchania. Poza sędzią udział może brać wyłącznie biegły psycholog, gdy wiek lub rozwój dziecka tego wymagają. Z przebiegu czynności sporządza się notatkę urzędową, bez nagrania. Wysłuchanie może nastąpić raz w toku postępowania, chyba że dobro dziecka wymaga ponownego wysłuchania lub dziecko samo o to wnosi.
Czy zdanie dziecka decyduje o wyroku?
Zdanie dziecka nie wiąże sądu automatycznie. Zgodnie z art. 216¹ § 2 KPC sąd uwzględni zdanie i rozsądne życzenia dziecka stosownie do okoliczności, co oznacza, że ma obowiązek wziąć je pod uwagę, ale pozostaje mu ocena, jaką wagę mu przypisać. Im starsze i dojrzalsze dziecko, tym poważniej sąd traktuje jego zdanie. Sąd ocenia również, na ile wypowiedź jest autentyczna, a na ile odzwierciedla wpływy lub presję jednego z rodziców.
Sąd nie powinien pytać wprost, z kim chce mieszkać. Takie pytanie obciąża dziecko odpowiedzialnością za decyzję dorosłych. Sąd pyta raczej o sprawy codzienne – jak wygląda dzień, co dziecko lubi robić z każdym z rodziców, czy czuje się bezpiecznie.
W sprawach wymagających pogłębionej analizy rodziny sąd może zlecić opinię Opiniodawczemu Zespołowi Sądowych Specjalistów (OZSS), działającemu przy sądach okręgowych. Opinia OZSS to profesjonalna diagnoza relacji rodzinnych, ale – podobnie jak zdanie dziecka – nie wiąże sądu. Sąd powinien jednak uwzględnić obydwa źródła przy ocenie dobra dziecka.
Jak przygotować dziecko do wysłuchania?
W żadnym wypadku dziecka nie należy instruuować, co ma mówić sędziemu. Każda próba wywarcia wpływu może być rozpoznana przez sędziego lub psychologa i przypisana rodzicowi. Dziecko powinno wiedzieć, że idzie na rozmowę z sędzią, że nie jest to przesłuchanie i że decyzja o rozstrzygnięciu należy do sądu. Warto podkreślić, że dziecko ma prawo odmówić odpowiedzi na pytanie, a nawet odmówić udziału w wysłuchaniu. Zgodnie z art. 216¹ § 1 KPC, jeżeli dziecko odmawia, sąd odstępuje od czynności i nie może go zmuszać.
Wysłuchanie dziecka ma służyć przede wszystkim poznaniu jego perspektywy, potrzeb i odczuć, a nie przerzuceniu na nie odpowiedzialności za decyzję sądu. Rodzic powinien więc zadbać o to, aby dziecko mogło wypowiedzieć się swobodnie, bez nacisku, sugestii czy oczekiwania, że opowie się po stronie któregoś z rodziców. Ostateczna decyzja zawsze należy do sądu, który powinien uwzględnić zdanie dziecka w kontekście całokształtu okoliczności sprawy.