W procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa wykorzystuje się szeroki katalog środków dowodowych. Przede wszystkim należy wskazać zeznania stron i świadków, dokumenty, opinię biegłych oraz różnego rodzaju materiały prywatne (np. korespondencję). Celem tych dowodów jest wyrobienie w składzie orzekającym pewności moralnej dotyczącej nieważności danego małżeństwa.
Ogólne zasady dowodzenia
W prawie kanonicznym obowiązuje zasada, zgodnie z którą ciężar udowodnienia spoczywa na tym, kto coś twierdzi. Wyrażono to w kan. 1526 § 1 KPK (onus probandi incumbit ei qui asserit). W sprawach o nieważność małżeństwa zastosowanie mają także przepisy instrukcji procesowej Dignitas connubii (DC; m.in. normy dotyczące instrukcji sprawy, publikacji akt oraz opinii biegłych), które doprecyzowują, jak zbiera się i ocenia dowody.
Co istotne, w kanonicznym procesie małżeńskim można przytaczać dowody jakiegokolwiek rodzaju, które wydają się pożyteczne do poznania sprawy i są godziwe (por. art. 157 § 1 DC). Oznacza to dużą elastyczność, albowiem sędzia nie jest ograniczony sztywnym katalogiem. Musi on jednak ocenić wiarygodność i przydatność konkretnego materiału.
Przesłuchanie stron
Jednym z podstawowych dowodów jest przesłuchanie stron, czyli małżonków. To podczas ich zeznań ujawnia się zwykle, jak wyglądało narzeczeństwo, przygotowanie do małżeństwa, dzień ślubu, pierwsze miesiące i lata po ślubie. Informacje te są istotne dla dokonania oceny, czy zgoda małżeńska była ważna.
Małżonkowie odpowiadają na szczegółowe pytania sędziego lub obrońcy węzła małżeńskiego, często w formie obszernych, wielogodzinnych przesłuchań. Pytania zmierzają do ustalenia, czy nie zachodziły przesłanki przewidziane w kanonach, takie jak np. poważny brak rozeznania co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich, niezdolność natury psychicznej do podjęcia tych obowiązków, podstęp czy przymus.
Zeznania świadków
Innym niezwykle istotnym środkiem dowodowym są zeznania świadków. Zwykle chodzi tutaj o członków rodziny, przyjaciół, znajomych z pracy czy wspólnoty parafialnej. Zadaniem świadków nie jest „popieranie” jednej strony, ale obiektywne opisanie faktów, które obserwowali, a więc relacji narzeczeńskich, zachowania małżonków przed i po ślubie, problemów w małżeństwie, ewentualnych uzależnień, przemocy, zdrad, zaburzeń psychicznych czy skrajnej niedojrzałości.
Zeznania świadków często pozwalają potwierdzić lub zakwestionować wiarygodność relacji stron. Dzięki nim sąd może np. dojść do wniosku, że jedna ze stron już przed ślubem deklarowała brak zamiaru posiadania dzieci, niezdolność do wierności, instrumentalne podejście do małżeństwa albo była pod silną presją rodziny, co ma kluczowe znaczenie przy ocenie zgody małżeńskiej.
Dokumenty urzędowe i prywatne
Kolejną kategorią dowodów są dokumenty – zarówno urzędowe, jak i prywatne. Do dokumentów urzędowych zaliczymy m.in. odpis skrócony aktu małżeństwa, wyrok rozwodowy sądu cywilnego, dokumenty medyczne, zaświadczenia o leczeniu psychiatrycznym lub odwykowym, dokumentację z terapii par czy hospitalizacji.
Istotne znaczenie mają również dokumenty prywatne, np. listy, pamiętniki, zapiski w kalendarzach, notatki z terapii oraz korespondencja elektroniczna (e‑maile, SMS-y, wiadomości w komunikatorach). W praktyce da się zauważyć rosnącą rolę elektronicznych dokumentów prywatnych jako środków dowodowych w procesach o stwierdzenie nieważności małżeństwa, szczególnie gdy pokazują one prawdziwe intencje, zdrady, manipulacje czy stosowanie przemocy.
Opinie biegłych
W bardzo wielu sprawach o nieważność małżeństwa powołuje się biegłych – zwłaszcza psychologów i psychiatrów. Z ich pomocy korzysta się głównie wtedy, gdy zarzuty dotyczą niezdolności natury psychicznej do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich, braku używania rozumu czy poważnego braku rozeznania co do istoty małżeństwa (kan. 1095 n. 1-3 KPK).
Biegły, po przeprowadzeniu badań, przygotowuje pisemną opinię, w której opisuje stan psychiczny strony, przebieg choroby lub zaburzeń, ich wpływ na zdolność do podjęcia trwałej relacji małżeńskiej i wywiązywania się z obowiązków (wierność, współżycie, otwarcie na potomstwo, wspólnota życia). Opinia biegłego jest dla sędziów niezwykle ważnym materiałem, choć nie wiąże ich automatycznie – musi zostać oceniona łącznie z innymi dowodami (kan. 1579 § 1-2 KPK).
Inne możliwe środki dowodowe
Zgodnie z zasadą ogólną w procesie kanonicznym dopuszczone są wszelkie godziwe i przydatne dowody, dlatego czasem wykorzystuje się także inne środki. Chodzi tutaj np. o zdjęcia, rachunki, zaświadczenia z pracy, dokumenty z postępowań karnych lub cywilnych (np. wyroki za przemoc domową, stalking, oszustwo). Mogą one bowiem potwierdzać obraz relacji zrekonstruowany na podstawie zeznań stron i świadków.
W wyjątkowych sytuacjach do akt włączane są także specjalistyczne opinie seksuologiczne, zaświadczenia z terapii uzależnień czy dokumenty dotyczące szczególnych zaburzeń osobowości. Wszystko po to, aby ocenić, czy w chwili ślubu dana osoba była zdolna do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich i czy rzeczywiście chciała zawrzeć małżeństwo zgodnie z nauczaniem Kościoła.
Proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa jest postępowaniem, w którym sąd kościelny dokładnie bada, co działo się w sercach i głowach małżonków w chwili ślubu. Ostateczny wynik sprawy zależy nie tylko od wskazanej podstawy prawnej, lecz przede wszystkim od rzetelnie zebranych dowodów. Dobrze przygotowany materiał dowodowy znacząco zwiększa szansę na to, że sąd uzna dane małżeństwo za nieważnie zawarte.